Financial Times, ngày 08/9/2016

(bản dịch của Vũ Quốc Ngữ)

(VNTB) – “Về tiền, Trung Quốc là số một”, Phay Siphan, một quốc vụ khanh trong chính phủ Campuchia nói. “Sức mạnh của Trung Quốc ngày càng lớn hơn nhiều … chúng tôi chọn Trung Quốc vì [đầu tư của nước này] không đi kèm với điều kiện.

Thủ tướng Campuchia Hun Sen và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình

Phnom Penh đã nổi lên như là một đồng minh quan trọng, và đổi lại Bắc Kinh đang thúc đẩy phát triển ở Campuchia.

Trong cộng đồng doanh nghiệp Trung Quốc ở Campuchia, “Người anh lớn Fu” là một cái tên rất nổi bật. Fu là một cựu sĩ quan trong Quân đội Giải phóng Nhân dân Trung Quốc nhân dân. Nhưng sức mạnh vật chất của ông này không là gì so với những kết nối chính mà ông ta có. Rất ít, nếu có, những nhà đầu tư nước ngoài tại quốc gia Đông Nam Á nhỏ bé nhưng có tầm quan trọng chiến lược này được tiếp cận những nhân vật lãnh đạo đất nước như Fu Xianting.

Tại nhiều sự kiện nhà nước, ông Fu đeo một khăn quàng đỏ đính phù hiệu vàng, trang phục mà gợi lên mối quan hệ của mình với Hun Sen, người cai trị độc tài của Campuchia. Vì sự gần gũi với thủ tướng Hun Sen mà viên chỉ huy đám vệ sỹ của Hun Sen, nhiều người trong số này bị buộc tội liên quan đến nhiều cuộc tấn công man rợ nhằm vào các nghị sỹ đối lập, gọi ông ta là “một người anh em” và cam kết sẽ bảo đảm an toàn cho mọi bước đi của “ngài Fu”.

Mối quan hệ này giúp ông Fu và công ty Unite International giành chiến thắng để thực hiện một dự án du lịch với tổng trị giá 5,7 tỷ USD ở một bờ biển đẹp nhất của Campuchia. Nói rộng hơn, dự án với số tiền đầu tư lớn, nhiều giao dịch bí mật và sự ủng hộ từ cấp cao của Đảng Cộng sản Trung Quốc nhằm lôi kéo Phnom Penh vào phạm vi ảnh hưởng của Bắc Kinh.

Trong khi Trung Quốc tìm cách để khẳng định quyền lực của mình ở Biển Đông, một số quốc gia Đông Nam Á đã gia tăng quan hệ với Mỹ, trong đó có Việt Nam và Philippines thì Campuchia là đối tác tin cậy của Trung Quốc, và là một quốc gia với 15 triệu dân nhưng có một vai trò lớn trong một khu vực có tầm quan trọng về địa chính trị trên thế giới. Với quyền phủ quyết rất hiệu quả trong Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Campuchia có một vũ khí để vận dụng để bảo vệ quyền lợi của Trung Quốc.

Câu chuyện của ông Fu cho thấy các công ty Trung Quốc, được hỗ trợ ngoại giao của Bắc Kinh và hỗ trợ kinh tế từ các ngân hàng nhà nước, đang nhắm vào việc nắm thương mại của Campuchia để tạo nền tảng cho những tham vọng chính trị và chiến lược của Trung Quốc.

“Về tiền, Trung Quốc là số một”, Phay Siphan, một quốc vụ khanh trong chính phủ Campuchia nói. “Sức mạnh của Trung Quốc ngày càng lớn hơn nhiều … chúng tôi chọn Trung Quốc vì [đầu tư của nước này] không đi kèm với điều kiện.

“Một số khoản đầu tư đến từ phương Tây kèm theo nhiều điều kiện,” ông này nói thêm. “[Họ nói], chúng tôi phải cải thiện dân chủ. Chúng ta phải cải thiện về nhân quyền. Nhưng ở Campuchia, chúng tôi đã trải qua một cuộc chiến tranh dân sự và chúng tôi hiểu rằng nếu bạn không có thức ăn trong dạ dày của bạn, bạn không thể có nhân quyền. ”

Một cuộc điều tra của tờ Financial Times tiết lộ những đặc ân mà các công ty Trung Quốc đã có được từ ban lãnh đạo của Campuchia, với quyền được thuê đất vượt xa giới hạn mà pháp luật quy định, và được hỗ trợ chống lại các cuộc biểu tình của nông dân bị tước đoạt ruộng đất.

Một phân tích các văn bản nhà nước cho thấy, trong một số trường hợp, nhiều dự án đầu tư của Trung Quốc đã được phê chuẩn bởi cá nhân Hun Sen, người đã cai trị đất nước trong 31 năm qua, người muốn được gọi là “ngài Thủ tướng Chính phủ và Chỉ huy quân sự tối cao”. Global Witness, một nhóm của Anh, tuyên bố trong một báo cáo năm nay mà các nhà lãnh đạo Campuchia đứng đầu một “mạng lưới khổng lồ chuyên thực hiện các ép-phe bí mật và mang tính gia đình trị” cho phép gia đình ông ta tích lũy cổ phần trong ngành công nghiệp hàng đầu và giúp vững vị trí thủ tướng cho ông này.

Chính phủ Campuchia đã cáo buộc Global Witness có ý đồ xấu và từ chối bình luận về báo cáo của tổ chức này. Ông Phay Siphan không trả lời nhiều cuộc gọi điện thoại và email hỏi về báo cáo của Global Witness. Sự ủng hộ của cá nhân Hun Sen là rất quan trọng đối với Fu, 67 tuổi trong thời gian đầu. Một lá thư được viết vào tháng 10 năm 2009 của thủ tướng mong muốn ông Fu “thành công hoàn toàn” trong việc phát triển một khu vực rộng 33 km vuông đất ven biển theo một hợp đồng thuê 99 năm – mặc dù một phần đất nằm trong một công viên quốc gia được bảo tồn. Hun Sen cũng đã thành lập một ủy ban đặc biệt với các đại diện từ bảy bộ để hỗ trợ việc thực hiện dự án.

“Tôi muốn bày tỏ cảm ơn và sự hỗ trợ của cá nhân cho công ty của ông để thực hiện dự án du lịch này”, Hun Sen đã viết trong bức thư mà FT đã tận mắt thấy. Bức thư được viết 9 tháng sau khi công ty của Fu tặng 220 xe máy cho đơn vị vệ sĩ của Hun Sen, một đội quân 3000 người được trang bị đầy đủ với xe bọc thép, bệ phóng tên lửa và súng máy từ Trung Quốc. Món quà này là mới nhất trong một loạt tài trợ cho đơn vị có nhiệm vụ bảo vệ thủ tướng và vợ của ông ta, Bun Rany.

“Người anh của chúng ta trong nhiều năm’

Trong buổi lễ trao xe máy được công bố trên trang web của công ty Trung Quốc – Phó Thủ tướng Sok An được trích lời “cảm ơn tập đoàn Unite Group cho món quà 220 xe máy và một số hỗ trợ vật chất trước đó cho vệ sĩ của ông Hun Sen … đã hiến tặng cho chính phủ hoàng gia “.

Tập đoàn Unite thành lập một “liên minh quân sự-thương mại” với các đơn vị vệ sĩ vào tháng 4 năm 2010, một sự sắp xếp rất bất thường đối với một công ty nước ngoài tại Campuchia. Tại lễ kỷ niệm liên minh, Trung tướng Hing Bunheang, chỉ huy của đơn vị vệ sĩ và một trong những cộng sự thân cận nhất của ông Hun Sen, đã tắm Fu trong những lời ca ngợi ông Fu.

“Ông Fu là anh của chúng ta nhiều năm qua, đã có những đóng góp xuất sắc cho sự phát triển của Campuchia”, Trung tướng Hing Bunheang được cho là đã nói trong một video có lồng tiếng Trung Quốc. “Việc kinh doanh của ông Fu cũng là việc kinh doanh của chúng ta. Chúng tôi sẽ tạo ra một môi trường an toàn cho các nỗ lực của ông Fu.”

Đây là một thành công tột bực trong sự nghiệp kinh doanh của Fu trong một thập kỷ qua từ khi ra khỏi quân đội và quản lý một doanh nghiệp nhà nước của Trung Quốc, tài liệu của công ty nói. Fu bắt đầu làm ăn tại Campuchia vào đầu những năm 1990 khi ông tổ chức một cuộc triển lãm máy móc thiết bị nông nghiệp Trung Quốc. Ông giữ một vị trí ở Bắc Kinh trong Hiệp hội Liên kết Bạn bè Quốc tế của Trung Quốc thuộc Bộ Ngoại giao. Nhưng hồ sơ kinh doanh của ông ta ở Trung Quốc gần như không tồn tại, với cơ sở dữ liệu của công ty cho thấy chỉ công ty Tian Yi Hua Sheng Technology có vốn đăng ký 300,000 USD ở Bắc Kinh làm đại diện.

Nhưng tại Phnom Penh, Fu có lẽ là doanh nhân có ảnh hưởng nhất của Trung Quốc, một cố vấn chính thức với Thủ tướng Hun Sen và là người nhận giải thưởng danh dự của nhà nước và quân đội. Nhưng bất chấp những liên kết vàng đó, việc đầu tư của Fu tại Campuchia được chứng minh mang nhiều tranh cãi.

Các nhóm môi trường phản đối rằng công ty Trung Quốc này được cấp một phần đất thuộc Công viên quốc gia Ream, một khu vực được bảo vệ theo một sắc lệnh của hoàng gia. Licadho, nhóm nhân quyền của Campuchia, tố cáo rằng hàng trăm gia đình nông dân bị đuổi khỏi căn nhà của họ. Dân làng đã tổ chức nhiều cuộc biểu tình để phản đối công ty Trung Quốc.

Trong tháng 5 năm 2010, chính phủ đã thu hồi giấy phép của công ty của ông Fu trong việc phát triển dự án Golden Silver Gulf, một dự án nghỉ mát đề xuất của mình, theo một nghị định của chính phủ mà FT có được bản sao. Tài liệu này chuyển trách nhiệm quản lý khu vực trên cho Bộ Môi trường, nhưng vẫn chưa rõ liệu việc phát triển dự án có bị dừng hay không.

Được liên lạc qua điện thoại và email, Fu từ chối bình luận về nghị định thu hồi giấy phép này nhưng cho biết sự chấp thuận từ chính phủ ông Hun Sen đã được bảo đảm vì danh tiếng của mình như là một doanh nhân đáng tin cậy tại Campuchia và không có gì để làm với ” liên minh quân sự -commercial “với đơn vị vệ sĩ.

Năm nay, Yeejia Tourism, một công ty con của Unite International, đã công bố một số giao dịch liên quan đến dự án, báo hiệu việc nối lại hoạt động.

Quan hệ nóng lên

Ông Hun Sen không phải là người luôn luôn ủng hộ Trung Quốc. Đã có lần ông ta gọi việc thân Trung Quốc là “gốc của mọi điều ác” vì sự ủng hộ của Bắc Kinh đối với chế độ diệt chủng Khmer Đỏ, một chế độ đã giết chết khoảng 1,7 triệu người Campuchia trong những năm 1970.

Nhưng trong 15 năm qua, nhà lãnh đạo Campuchia đã trở thành người ủng hộ đáng tin cậy nhất của Trung Quốc trong khu vực Đông Nam Á, chủ trì việc bán những tài sản quý báu của đất nước mình cho các công ty Trung Quốc, tạo ra liên kết quân sự và ca ngợi Bắc Kinh như “người bạn đáng tin cậy nhất”.

Việc liên kết thân thiết với Trung Quốc làm cho Campuchia có thái độ lạnh nhạt với Mỹ, và Tổng thống Barack Obama nhận thấy khi ông tham dự hội nghị thượng đỉnh Đông Á tại Phnom Penh vào năm 2012. Với vai trò một tổng thổng Mỹ đầu tiên đến thăm Campuchia, khi đến gần tòa nhà chính phủ, ông nhìn thấy một biểu ngữ lớn “Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa sống mãi”.

Trong 20 năm kể từ năm 1992, khi phương Tây bắt đầu tham gia vào việc xây dựng nền dân chủ ở Campuchia, các quốc gia tài trợ chuyển giao một số tiền 12 tỷ  USD như là các khoản vay và viện trợ – một phần lớn trong số đó đã không bao giờ được dành cho phát triển mà được trả cho các tư vấn đắt đỏ, theo Sebastian Strangio, tác giả của cuốn Campuchia’s Hun Sen.

Ngược lại, Trung Quốc đã đầu tư 9.6 tỷ USD trong khoảng 10 năm đến năm 2013; và khoảng hơn 13 tỷ USD sẽ được rót trong tương lai, theo một think-tank Viện Campuchia về Hợp tác và Hòa bình.

Sự hấp dẫn của Trung Quốc không chỉ gói gọn trong đầu tư các dự án nhiệt điện. Các công ty Trung Quốc, được hỗ trợ bởi Ngân hàng Phát triển Trung Quốc và các tổ chức mạnh mẽ khác, có một danh tiếng trong việc thực hiện các dự án hạ tầng quan trọng một cách nhanh chóng và không bị chậm trễ gây ra bởi vấn đề nhân quyền và phản đối về môi trường.

Một ví dụ là dự án thủy điện Sesan Lower 2 có giá trị đầu tư 800 triệu USD, được xây dựng bởi HydroLancang, một công ty nhà nước Trung Quốc. Dự án điện 400MW, đã bị ảnh hưởng bởi các cuộc biểu tình của hàng nghìn người dân vì việc di dân làm mất sinh kế của họ, nhưng vẫn sẽ được hoàn thành vào năm 2019.

Campuchia đã cho thuê 8 triệu hecta đất cho các công ty nước ngoài trong thời gian từ năm 1994 đến năm 2012, gần 60% tương đương 4,6 triệu hecta – một khu vực lớn hơn Hà Lan – đã được cho các công ty của Trung Quốc thuê, theo ước tính của Trung tâm Nhân quyền Campuchia, một nhóm được tài trợ chủ yếu bởi phương Tây.

Một sự pha trộn của các bí mật và liên kết cấp cao là minh chứng cho hai dự án đầu tư lớn khác của Trung Quốc đã được kích hoạt bởi ông Hun Sen và cấp dưới, theo bản sao của các nghị định. Một liên quan đến một vụ nhượng 360 km vuông đất cho một dự án đầu tư 3,8 tỷ USD của Union Development Group, một công ty con của Wanlong Group, một tập đoàn bất động sản lớn của Trung Quốc. Dự án kia là vụ chuyển nhượng 430 km vuông đất cho một dự án đầu tư 1 tỷ USD của Heng Fu Sugar, một công ty mía đường lớn cũng của Trung Quốc. Số đất cấp cho 2 dự án trên rộng hơn thủ đô Phnom Penh.

Cả hai dự án đầu tư trên đã gây ra hàng hoạt làn sóng biểu tình của nông dân và cả hai vượt quá giới hạn 100 km vuông của pháp luật về nhượng quyền cho một công ty. Heng Fu Sugar đã lách luật bằng cách thiết lập năm công ty riêng biệt để chia nhỏ diện tích đất được thuê.

Mặc dù năm công ty mang một tên khác nhau – Heng Rui, Heng Yue, Heng Non, Rui Feng và Lan Feng – các giám đốc điều hành chúng trong thực tế đều là người của Heng Fu Sugar. Tan Jiangxia, đại diện của công ty trên các đồn điền ở trung tâm tỉnh Preah Vihear, giải thích làm thế nào các công ty lách được luật của Campuchia. “Điều này có liên quan đến một điều khoản trong luật chuyển nhượng đất. Một công ty chỉ được phép được chuyển nhượng 10.000 ha hoặc ít hơn, vì vậy chúng tôi thuê đất dưới 10.000 ha cho mỗi công ty con”, ông Tan nói.

Một người bạn tốt

Các thương vụ đầu tư lớn đã củng cố mối quan hệ của Bắc Kinh với Phnom Penh, nhưng chúng cũng đã giúp cho ảnh hưởng chính trị của Trung Quốc khi Bắc Kinh áp đặt yêu sách đối với khu vực tranh chấp ở Biển Đông. Với việc tàu chiến Mỹ lại gần các đảo nhân tạo của Trung Quốc được trang bị tên lửa chống tàu, Biển Đông đã trở thành một trong những điểm nóng nhất thế giới.

Căng thẳng trong khu vực càng nóng thì giá trị của Campuchia đối với Bắc Kinh càng lớn. Cụ thể ở đây là việc Campuchia sử dụng quyền phủ quyết ở ASEAN vì khối này hoạt động bằng sự đồng thuận, sự phản đối của một thành viên có thể ngăn chặn bất kỳ sáng kiến nào nhóm.

Campuchia đã sử dụng quyền phủ quyết này một cách rất có hiệu quả để bảo vệ Trung Quốc trong tháng 7. ASEAN đã sẵn sàng để ra một tuyên bố chính thức nhắc đến phán quyết của tòa án quốc tế rằng không có cơ sở theo luật của Liên Hợp Quốc đối với chủ quyền lãnh thổ của Trung Quốc ở Biển Đông. Nhưng sau khi Campuchia phản đối, thông cáo chính thức được ban hành mà không đề cập đến phán quyết.

Trung Quốc, vốn đã cam kết viện trợ 600 triệu USD cho Phnom Penh chỉ vài ngày trước cuộc họp của ASEAN, đã phản ứng với lòng biết ơn và niềm vui khôn tả. Bộ trưởng Ngoại giao Wang Yi cho biết Bắc Kinh “đánh giá cao” lập trường của Campuchia trong cuộc họp. Một vài ngày sau cuộc họp, Bắc Kinh cho biết sẽ giúp Campuchia xây dựng một hội trường quốc hội với số tiền đầu tư 16 triệu USD tại Phnom Penh.

“Kể từ khi phán quyết chống lại Trung Quốc của [quốc tế] tòa án trong tháng 7, Trung Quốc đã cung cấp viện trợ 600 triệu USD cho Campuchia và ngược lại Campuchia đã ít nhất hai lần ngăn chặn tuyên bố chỉ trích Trung Quốc của ASEAN”, Murray Hiebert, chuyên gia Đông Nam Á tại Trung tâm Chiến lược và Nghiên cứu Quốc tế, nói.

“Campuchia thu được rất nhiều. Nó nhận được viện trợ nước ngoài, được xóa nợ và với một chính phủ phụ thuộc rất nhiều vào viện trợ nước ngoài, nó nhận được hỗ trợ quan trọng của Trung Quốc. Và Trung Quốc không bao giờ nêu vấn đề nhân quyền. ”

Nơi gieo mầm những tham vọng to lớn

Một công ty Trung Quốc, với sự hỗ trợ ngoại giao của Quân đội Giải phóng Nhân dân, gần hoàn thành việc xây dựng cảng nước sâu trên dải 90 km bờ biển của Campuchia.

Cảng này đủ sâu để tiếp đón tàu du lịch, tàu chở hàng rời hoặc tàu hải quân có trọng tải lên đến 10.000 tấn – nằm trên vịnh Thái Lan, chỉ cách vài trăm cây số đến vùng tranh chấp ở Biển Đông.

“Cảng đã gần hoàn thành,” Soeng Songang, một giám đốc của Tianjin Union Development Group (UDG), một công ty Trung Quốc đang phát triển một dự án 360 km vuông ở tỉnh Koh Kong nói. Dự án này thuộc sở hữu của Trung Quốc theo một hợp đồng thuê 99 năm từ Phnom Penh, với chi phí thuê ước tính khoảng 3,8 tỷ USD. “Tàu buôn lớn lên đến 10.000 tấn sẽ có thể đậu tại cảng này, vì có độ sâu 11 mét.”

Cảng này đại diện cho ví dụ mới nhất của những nỗ lực của Trung Quốc để trở thành cường quốc hàng hải ở châu Á thông qua việc xây dựng, đầu tư hoặc tiếp cận một mạng lưới các cảng trong khu vực, các nhà phân tích nói.

“Các cảng vô cùng quan trọng trong việc theo đuổi vị trí thống trị trong khu vực”, Geoff Wade, một chuyên gia về châu Á tại Đại học quốc gia Australia cho biết. Ông nói thêm rằng Bắc Kinh đang đầu tư để phát triển hoặc kiểm soát một loạt các cảng, bao gồm Hambantota ở Sri Lanka, Gwadar ở Pakistan, Kyaukpyu ở Myanmar và Chittagong ở Bangladesh, cũng như các cơ sở khác ở Thái Lan và Indonesia.

Ngoài ra, Trung Quốc đang xây dựng căn cứ quân sự ở nước ngoài đầu tiên tại Djibouti, ở vùng Sừng châu Phi, một vị trí chiến lược quan trọng ở lối vào phía nam đến Biển Đỏ từ Ấn Độ Dương, với 30% các tàu của thế giới đi qua đây.

Hiện chưa có đề nghị của Bắc Kinh về việc sử dụng cảng mới này nằm ở phía tây của Campuchia cho các mục đích quân sự, nhưng ông Wade cho biết cảng này đủ lớn và sâu để tiếp đón các tàu khu trục hải quân Trung Quốc, nếu có yêu cầu.

Việc đầu tư UDG đã nhận được sự ủng hộ chính trị và quân sự rất cao ở Bắc Kinh kể từ năm 2008 khi công ty tư nhân này có trụ sở ở phía bắc thành phố Thiên Tân, nhận được quyền nhượng đất lớn bất thường của nó – cho phép nó kiểm soát 20% chiều dài bờ biển của Campuchia.

Trương Cao Lệ, một thành viên của Ủy ban Thường vụ Bộ Chính trị của Trung Quốc, cơ quan tối cao của đảng Cộng sản cầm quyền của đất nước, chủ trì buổi lễ ký kết đầu tư UDG, theo các tài liệu thu được của FT. Kể từ đó, dự án – được gọi là Dara Sakor và cũng bao gồm các kế hoạch cho một sân bay quốc tế, bệnh viện, trường học quốc tế, khách sạn năm sao và khu nghỉ mát du lịch – đã được ủng hộ bởi các nhà lãnh đạo quân sự ở cả hai nước.

Vào tháng Bảy năm 2015, Liao Keduo, người khi đó là chính ủy của Quân khu Thiên Tân của PLA, đã gặp Bộ trưởng Quốc phòng Campuchia Tea Banh, trong chuyến thăm đến Thiên Tân. Theo trang web của UDG, một bức ảnh của hai người đàn ông này trong cuộc trò chuyện, Liao bày tỏ “hy vọng rằng Dara Sakor, một bông hoa cho tình bạn giữa Trung Quốc và Campuchia, có thể nở vào một ngày sớm”.

(nguồn: FT Investigation: How China bought its way into Cambodia

 

Link: https://www.ft.com/content/23968248-43a0-11e6-b22f-79eb4891c97d )

Advertisements